Podziemie (1939-1952)

Drukuj
Poprawiono: poniedziałek, 08, lipiec 2013

Początki podziemia

Kształtowanie się podziemnego państwa polskiego rozpoczęło się już we wrześniu 1939 r. w oblężonej przez Niemców Warszawie. Inicjatorem koncepcji utworzenia konspiracyjnej organizacji był gen. Michał Karaszewicz - Tokarzewski. Po konsultacjach z przedstawicielami głównych partii, na początku października 1939 r. powstała tajna organizacja wojskowo - polityczna pod nazwą Służba Zwycięstwu Polski (SZP). Polityczną nadbudowę stanowiła Rada Główna Obrony Narodowej (RGON) z Mieczysławem Niedziałkowskim na czele. Wytyczne działalności zbrojnej SZP obliczone na rychłe uderzenie Francji i Wielkiej Brytanii na III Rzeszę zakładały podjęcie natychmiastowych akcji dywersyjnych i bojowych przeciwko okupantowi. Gen. Karaszewicz - Tokarzewski poinformował naczelnego wodza gen. Władysława Sikorskiego o powstaniu SZP w okupowanym kraju, jednak Sikorski negatywnie odniósł się do łączenia działalności politycznej i wojskowej oraz wpływu oficerów sanacyjnych na organizację podziemną. Dlatego też naczelny wódz na początku grudnia 1939 r. wydał rozkaz o rozwiązaniu SZP i powołaniu na jej miejsce nowej organizacji o nazwie Związek Walki Zbrojnej (ZWZ) podporządkowanej ściśle rządowi emigracyjnemu. Komendantem został mianowany przebywający we Francji gen. Kazimierz Sosnkowski, w kraju podlegali mu - dowódca obszaru okupacji niemieckiej płk Stefan Grot - Rowecki i radzieckiej - gen. Karaszewicz - Tokarzewski. Instrukcje dla ZWZ były zgoła odmienne od tych wydanych SZP, dowództwo polskie biorąc pod uwagę zaistniałą sytuację geopolityczną rozkazało przejście do prac szkoleniowych formowanych oddziałów i umacniania organizacji podziemnej.

Zawiązanie Politycznego Komitetu Porozumiewawczego

Obok struktur wojskowych w lutym 1940 podjęto próbę utworzenia nowej organizacji politycznej polskiego państwa podziemnego w miejsce rozbitej aresztowaniami niemieckimi Rady Głównej Obrony Narodowej. W tym celu doszło do spotkania reprezentantów konspiracyjnych partii politycznych: Kazimierza Pużaka z podziemnej Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS), która w warunkach okupacyjnych przybrała nazwę Wolność, Równość, Niepodległość (WRN), Aleksandra Dębskiego ze Stronnictwa Narodowego (SN), Stefana Korbońskiego ze Stronnictwa Ludowego (SL) oraz gen. Karaszewicza - Tokarzewskiego i płk Roweckiego. Powołano wówczas do życia Polityczny Komitet Porozumiewawczy (PKP) przy ZWZ w celu harmonizowania przygotowań wojska i społeczeństwa do walki o niepodległość. W czerwcu 1940 r. Polityczny Komitet Porozumiewawczy przekształcono w Główny Komitet Polityczny (GKP). W lipcu 1940 r. do Komitetu weszło jako czwarte Stronnictwo Pracy (SN). Podobne komitety powstały także w Poznaniu, Krakowie, Lwowie i Wilnie.

Klęska Francji w maju 1940 r. i przeniesienie władz Rzeczypospolitej do Anglii wymusiły zmiany w strukturach polskiego państwa podziemnego. Rowecki otrzymał awans na stopień generała i został mianowany komendantem głównym ZWZ, a kierownictwo ZWZ przekształcono w Komendę Główną. Główny Komitet Polityczny przemianowano na Delegaturę Rządu na Kraj, która natychmiast podjęła kroki obliczone na podniesienie morale polskiego społeczeństwa. W pierwszą rocznicę agresji niemieckiej i sowieckiej na II Rzeczypospolitą Delegatura wydała odezwę do narodu nawołującą do powstrzymania się od rozrywek i zakupu prasy okupacyjnej. Był to symboliczny początek tzw. walki cywilnej, która znalazła szeroki oddźwięk i poparcie wśród społeczeństwa polskiego. Pierwszym Delegatem Rządu na Kraj został mianowany Cyryl Ratajski, który był łącznikiem między rządem emigracyjnym, a państwem podziemnym. Następcą Ratajskiego, który ustąpił ze stanowiska we wrześniu 1942 został Jan Piekałkiewicz z (SL). Kolejnym Delegatem po aresztowaniu Piekałkiewicza przez Gestapo w lutym 1943 wybrany został w maju 1943 r. Jan Stanisław Jankowski z (SP). Ostatnim Delegatem był Stefan Korboński (SL), który sprawował tę funkcję od marca do czerwca 1945 r. Działalność Delegatury Rządu na Kraj jako podziemia politycznego była nie do przecenienia. W latach 1941 - 1943 nastąpił jej rozwój organizacyjny. Powstały liczne departamenty będące odpowiednikami przedwojennych ministerstw. Miały one za zadanie realizację polityki państwa podziemnego w kraju oraz przygotowanie kadr administracyjnych i gospodarczych na czas wyzwolenia.

Utworzono następujące departamenty:

  • Departament Spraw Wewnętrznych przy którym utworzono Państwowy Korpus Bezpieczeństwa, zalążek policji mający się ujawnić w chwili pokonania Niemców. W departamencie tym działało również Biuro Ziem Nowych, którego zadaniem było opracowanie planu zagospodarowania i przejęcia przez Polskę Prus Wschodnich, Śląska Opolskiego i Pomorza Zachodniego po zakończeniu wojny,
  • Departament Informacji i Prasy odpowiedzialny za dostarczanie ludności okupowanego kraju prawdziwych wiadomości i przeciwdziałanie niemieckiej propagandzie,
  • Departament Oświaty i Kultury zajmował się ratowaniem dzieł sztuki i pomników kultury polskiej przed dewastacją i grabieżą przez okupanta, organizacją tajnego nauczania,
  • Departament Pracy i Opieki Społecznej spełniał funkcję opiekuńczą wobec więźniów przetrzymywanych przez Niemców i ich rodzin oraz osób ukrywających się przed Gestapo, współpracował też z działającymi jawnie Polskim Czerwonym Krzyżem i Radą Główną Opiekuńczą.

Kierownictwo podziemnego państwa polskiego rozumiało konieczność wciągnięcia do oporu wobec okupanta całe społeczeństwo. Dlatego też Delegat Rządu na Kraj Cyryl Ratajski i komendant główny ZWZ gen. Stefan Grot - Rowecki mianowali w kwietniu 1941 r. wspólnego pełnomocnika, którym był Stefan Korboński. Zorganizował on w grudniu 1942 r. Kierownictwo Walki Cywilnej (KWC), które za cel postawiło sobie poinformowanie i wskazanie społeczeństwu polskiemu zasad prowadzenia walki cywilnej. Było to świadome działanie mające skonsolidować naród polski wokół władz konspiracyjnych i rządu emigracyjnego. Zamiar był oczywisty - utwierdzić społeczeństwo o ciągłości władz polskich o ich obecności w okupowanym kraju i legalności. W tym celu powołano przy (KWC) sądy podziemne, które zajmowały się przypadkami kolaboracji Polaków z Niemcami, wydawały też wyroki na funkcjonariuszy Gestapo i SS szczególnie prześladujących Polaków. Tym tajnym sądom przewodniczyli zawodowi przedwojenni sędziowie, rozprawy przebiegały z zachowaniem przepisów polskiego prawa. Jeżeli nie groziło to dekonspiracją oskarżonego starano się doprowadzać przed oblicze sądu. Oskarżonego nawet nieobecnego zawsze bronił obrońca. Wyroki kary śmierci za zdradę, szpiegostwo, denuncjację lub prześladowanie oparte były na polskim kodeksie karnym z 1932 r. Aby nadać powagi i znaczenia sądom podziemnym emigracyjny Komitet Ministrów do spraw Kraju przyznał im kompetencje sądów państwowych. Kary śmierci wydawane przez sądy podziemne okazały się skuteczną bronią przeciwko bestialskim metodom jakich dopuszczali się gestapowcy podczas przesłuchań żołnierzy podziemia. Stosowano również kary prewencyjne - naganę, upomnienie, chłostę lub w przypadku kobiet utrzymujących zbyt zażyłe kontakty z Niemcami strzyżenie włosów.

Działalność podziemnych władz polityczno - cywilnych odniosła swój zamierzony cel, ludność Polski zjednoczyła się z państwem podziemnym w walce z okupantem. Dzięki temu też żadne polskie ugrupowanie polityczne nie zdecydowało się na współpracę z Niemcami co było niemalże regułą w innych krajach europejskich okupowanych przez hitlerowców.

Powstanie AK

Dnia 14 lutego 1942 r. rozkazem Naczelnego Wodza Związek Walki Zbrojnej przemianowano na Armię Krajową w celu dokonania skuteczniejszej akcji scaleniowej organizacji podziemnych w jednolitą strukturę wojskową podporządkowaną rządowi londyńskiemu. Zgodnie z wytycznymi gen. Władysława Sikorskiego wszystkie organizacje podziemne miały obowiązek podporządkować się w całości Armii Krajowej lub przekazać jej swoje komórki wojskowe. Jako pierwsze włączono do AK Socjalistyczną Organizację Bojową i Tajną Organizację Wojskową. W skład Armii Krajowej weszły oddziały taktyczne Batalionów Chłopskich (BCH), natomiast oddziały terenowe (BCH) częściowo zostały scalone z AK, lecz zachowały swoje związki ze Stronnictwem Ludowym. Największe trudności wynikły w trakcie przyłączania Narodowej Organizacji Wojskowej (NOW) będącej ramieniem zbrojnym Stronnictwa Narodowego, tylko około połowa jej członków przystąpiła jesienią 1942 r. do AK. Pozostała część utworzyła wraz z narodowo - radykalną Grupą Szańca i Związkiem Jaszczurczym Narodowe Siły Zbrojne (NSZ).

Mimo to Armia Krajowa była największą i najlepiej zorganizowaną podziemną armią na świecie. Stanowiła realną siłę w walce o niepodległą Polskę. Tym bardziej, że miała niemal stuprocentowe poparcie wśród społeczeństwa polskiego. Armia Krajowa była podporządkowana Rządowi RP, ale nie podlegała Delegaturze Rządu na Kraj.

Jednym z wielu zadań AK było zorganizowanie i utrzymanie stałego kontaktu okupowanego kraju z londyńskim rządem emigracyjnym. W tym celu organizowano tajne radiostacje oraz powołano kurierów specjalnych. Najbardziej znanymi byli Jan Karski i Jan Nowak - Jeziorański.

Po utworzeniu AK zmieniono wytyczne dla podziemia zbrojnego. Chodziło o szeroko zakrojone przygotowania do powstania powszechnego w momencie załamania się wojsk niemieckich. Rozpoczęto intensywne prace szkoleniowe, w 1943 r. w tajnych szkołach podchorążych rezerwy kształciło się około trzech tysięcy osób. Zaczęto gromadzić zapasy broni, wykorzystywano w tym celu uzbrojenie ukryte przez oddziały polskie podczas kampanii wrześniowej oraz uzyskane w wyniku zakupu, zdobyczy, zrzutów alianckich i produkcji własnej. Samodzielna produkcja broni była bardzo ważnym czynnikiem w planach strategicznych AK. Broń wytwarzano potajemnie w zakładach prywatnych, gdyż te nie zawsze były ściśle nadzorowane przez okupantów. Podziemie uruchomiło też własne warsztaty w których powstawały pistolety maszynowe typu Błyskawica i Sten, granaty ręczne, miotacze ognia. Na szerszą skalę produkowano także radiostacje.

Strukturę terytorialną AK oparto na przedwojennym podziale administracyjnym:

  • obszar - odpowiednik kilku województw,
  • okręg - województwo,
  • obwód - powiat.

W końcu 1943 r. Komendzie Głównej AK podlegały bezpośrednio cztery obszary: białostocki, lwowski, zachodni, warszawski oraz siedem okręgów: Warszawa - Miasto, Kielce Łódź, Kraków, Śląsk, Lublin, Wilno. Na czele obszarów, okręgów, obwodów i placówek stali komendanci. Nad wyszkoleniem oficerów i oddziałów czuwali inspektorzy rejonowi.

Wraz z zahamowaniem postępów wojsk niemieckich na froncie wschodnim i wzmożonej działalności propagandowej komunistów w Polsce komendant główny AK gen. Stefan Rowecki - Grot zdecydował w lipcu 1942 r. o przejściu od biernego oporu do ograniczonej walki. Przemożny wpływ na tą decyzję miał również fakt okrzepnięcia struktur Armii Krajowej oraz coraz większa ilość osób zdekonspirowanych dla, których jedynym schronieniem były oddziały partyzanckie.

Do zadań walki zbrojnej z okupantem jeszcze w czasie istnienia ZWZ powołano jednostki sabotażowo-dywersyjne - wiosną 1940 r. Związek Odwetu (ZO) i jesienią 1941 Wachlarz. W październiku 1942 r. powyższe jednostki połączono w Kierownictwo Dywersji (Kedyw), którego dowódcą został płk Emil Fieldorf - Nil. Cele i kierunki działań Kedywu określało zarządzenie Komendy Głównej AK z 13 marca 1943 r.: dywersja techniczna - uderzenia na linie kolejowe, mosty, drogi, telekomunikację, przemysł wojenny, urzędy i magazyny. Oddziały Kedywu dokonywały likwidacji Niemców szczególnie wyróżniających się okrucieństwem wobec Polaków. Stosowano represje względem folksdojczów i kolaborantów, organizowano akcje odwetowe za wysiedlenia, łapanki i egzekucje.

Do najbardziej spektakularnych akcji Kedywu należały walki w obronie wysiedlanych z Zamojszczyzny Polaków; akcja Wieniec przeprowadzona w październiku 1942 r. podczas, której wysadzono siedem torów i pociągi na liniach warszawskiego węzła kolejowego, blokując na długo komunikację.

Akcja pod Arsenałem

Bezprecedensową akcję zorganizowali członkowie Grup Szturmowych Szarych Szeregów, które wchodziły w skład Kedywu KG AK.W nocy z 22/23 marca 1943 r. przy ul. Niepodległości w Warszawie Gestapo aresztowało Jana Bytnara pseudonim Rudy, komendanta Hufca Południe warszawskich Grup Szturmowych Szarych Szeregów. Wydarzenie to wywołało niezwykłą reakcję wśród kolegów Rudego. Decyzję o odbiciu Bytnara podjął jego przyjaciel, a zarazem zwierzchnik podharcmistrz podchorąży Tadeusz Zawadzki Zośka - zastępca dowódcy warszawskich Grup Szturmowych i komendant Hufca Centrum. Przedstawiona przez Zośkę koncepcja odbicia Rudego, chociaż bez precedensu, szaleńcza i oparta jedynie na przypuszczeniu, że aresztowany zostanie tego samego dnia przewieziony z siedziby Gestapo w alei Szucha 25 na Pawiak, gdzie było więzienie, została zaakceptowana przez zwierzchników - harcmistrza podchorążego Stanisława Broniewskiego ps. Orsza i Naczelnika Szarych Szeregów harcmistrza Floriana Marciniaka ps. Nowak. Tak wspominał akcję pod Arsenałem Orsza:

Niezapomniany widok - ta biegnąca na skos przez jezdnię gromadka uwolnionych. Fala radości ogarnia członków oddziału. Cały czas nastawieni byli na uwolnienie Rudego. Tylko jego. O innych, przy tej okazji uwolnionych - trzeba przyznać - nie myśleli dotąd. Teraz ten widok uwolnionych to jakby wielka niespodzianka, wielki prezent od nareszcie łaskawego losu (...) Jeszcze trwa chwila szczęścia, jakie sprawił widok uwolnionych, a już słychać radosne, podniecone głosy - Jest Rudy! Jest! - Dekawka wstecznym biegiem podjeżdża do więźniarki. Koledzy ramionami podtrzymują Rudego. W jego szeroko otwartych, dużych, niebieskich oczach jakby cień uśmiechu. Lecz wygląda strasznie.

Na wskutek licznych obrażeń wewnętrznych, które powstały w wyniku bestialskich przesłuchań Rudy zmarł 30 marca 1943 r. W maju 1943 r. Grupy Szturmowe dokonały likwidacji Obrscharfuhrera Herberta Schultza i SS Rottenfuhrera Ewalda Lange - funkcjonariuszy Gestapo, którzy przesłuchiwali Jana Bytnara.

Zamach na Kutscherę

Kolejna akcja Kedywu, której 60 rocznicę obchodziliśmy 1 lutego 2004 r., przeszła do historii pod nazwą zamach na Kutscherę. Wydarzenie to odbiło się szerokim echem wśród ludności polskiej i przysporzyło chwały armii podziemnej. SS Brigadefuhrer i Generałmajor policji Franz Kutschera funkcję dowódcy SS i Policji na Dystrykt warszawski objął 25 września 1943 r. Natychmiast zastosował zaostrzony kurs wobec Polaków. Nastąpiły pierwsze egzekucje, którymi Kutschera chciał złamać duch warszawiaków. Zwiększyła się ilość łapanek ulicznych, wprowadzony terror doprowadził do tego, że każde wyjście na ulicę groziło niebezpieczeństwem. Polskie państwo podziemne po rozpatrzeniu sprawy przez sąd podziemny podjęło decyzję o likwidacji Kutschery. Akcje przeprowadziła kompania dywersyjna Kedywu KG Pegaz (późniejszy Parasol).

Jeden ze świadków tak wspominał te wydarzenia z 1 lutego 1944 r.:

Kutschera miał do przejechania zaledwie 140 metrów - tyle dzieliło jego dom od dowódca SS. Gdy dojeżdzał do bramy pałacu, drogę zajechał mu Adler Tryumf - Junior kierowany przez Michała Issajewicza ps. Miś. Kierowca Kutschery zwolnił chcąc przepuścić intruza. Zwolnił również Miś. Niemiec żądając ustąpienia drogi włączył żółty, środkowy reflektor używany przez niemieckich dygnitarzy. Miś zatrzymał wóz na nieprawidłowym pasie i w chwili, gdy Niemiec usiłował go wyminąć, ruszył ponownie blokując auto szefa SS. Do zatrzymanego wozu podbiegli: Bronisław Pietraszewicz Lot i Zdzisław Poradzki Kruszynka. Z odległości jednego metra otworzyli ogień do Kutschery siedzącego obok kierowcy. Po pierwszych seriach generał osunął się ranny na siedzenie. Równocześnie na stanowiska wbiegł cały zespół ubezpieczający, a stojące na ulicy Szopena samochody Kazimierza Sotta Sokół i Bronisława Hellwiga Bruno cofnęły tyłem do rogu al. Ujazdowskich. Ubezpieczenie: Zbigniew Gęsicki Juno, Henryk Humięcki Olbrzym i Marian Senger Cichy związali ogniem posterunek przed pałacykiem dowództwa SS. Do walki nie włączył się jedynie Stanisław Huskowski Ali; nie otrzymał wcześniej przewidzianego Stena, a jedynie teczkę z granatami. Przez chwilę szarpał się z jej zamkami, lecz w wielkim stresie nie mógł jej otworzyć. Pod gradem kul wycofał się do samochodu. W tym czasie Aleje wypełniał huk granatów i serie z peemów. Ranny Kutschera ruszał się jeszcze dobił go Miś, który wyskoczył już ze swego wozu i z parabelek wspierał osłonę akcji.

Podczas akcji ciężko ranny został Lot i Cichy, obaj zmarli na wskutek odniesionych ran. W trakcie odwrotu Sokół i Juno natknęli się na niemiecką blokadę na moście Kierbedzia, po bohaterskiej walce próbowali ratować się skokiem do Wisły.

W wyniku licznych akcji Armii Krajowej od początku 1943 r. do połowy 1944 r. zlikwidowano ponad dwa tysiące agentów Gestapo i odbito kilkuset więźniów, wykolejono ponad 700 transportów z dostawami sprzętu wojennego, zniszczono liczne magazyny paliw i surowców, a także wykonano wadliwie ogromne partie produkcji zbrojeniowej.

Poważnym ciosem dla podziemnego państwa polskiego było aresztowanie 30 czerwca 1943 r. komendanta głównego AK gen. Grota-Roweckiego. Najprawdopodobniej na wskutek denuncjacji, której dopuścili się komuniści. Wywieziony do obozu Sachsenhausen, został zamordowany z rozkazu Himmlera po wybuchu Powstania Warszawskiego. Następcą gen. Grota-Roweckiego został mianowany gen. Tadeusz Bór-Komorowski.

Plan Burza

Po postanowieniach konferencji w Teheranie, która odbyła się w grudniu 1943 r. oczywistym stał się fakt, że terytorium Polski zostanie zajęte przez wypierającą Niemców Armię Czerwoną. Dlatego też Komenda Główna AK opracowała nową koncepcję postępowania dla podziemia zbrojnego. Zakładane dotąd powszechne powstanie zastąpiono tzw. planem Burza. Zakładał on rozpoczęcie gwałtownych działań zbrojnych, które miały koncentrować się na nieustannym nękaniu oddziałów niemieckich na tyłach frontu oraz na silnej dywersji, zwłaszcza na szlakach komunikacyjnych. Przewidywano współpracę wojskową z sowietami. Rozkaz przewidywał ujawnienie się po walce oddziałów AK i przedstawicieli administracji Delegatury Rządu na Kraj, która miała występować wobec wkraczających wojsk radzieckich jako prawowita i legalna władza reprezentująca rząd londyński. Szybko okazało się, że współdziałanie AK i Armii Czerwonej jest nierealne ze względu na wrogi stosunek Stalina do polskiego podziemia związanego z rządem emigracyjnym. Wszelkie próby porozumienia z Sowietami podejmowane przez oddziały AK kończyły się ich rozbrajaniem, bądź likwidowaniem. Do maja 1945 r. w radzieckich obozach i więzieniach znalazło się ponad 50 tysięcy żołnierzy AK. Dlatego też zgrupowania AK znajdujące się obszarach przedwojennego terytorium Rzeczypospolitej zajętych przez Armię Czerwoną zeszły do konspiracji.

W końcu lipca 1944 r. Armia Czerwona zatrzymała się na przedpolach Warszawy na linii Wisły. Był to decydujący moment mający dać odpowiedz jak rozstrzygną się losy narodu polskiego na długie lata. Komendant Główny AK gen. Bór-Komorowski w porozumieniu z Delegatem Rządu na Kraj Janem Stanisławem Jankowskim podjął dramatyczną decyzję o rozpoczęciu powstania i tym samym włączeniu Warszawy do akcji Burza. Była to decyzja podyktowana względami militarnymi - władze podziemne liczyły na uderzenie sowieckie oraz politycznymi - pokazanie siły AK i obecności struktur politycznych gotowych do objęcia władzy w Polsce. 1 sierpnia 1944 r. 36 tysięcy żołnierzy AK ruszyło do boju o wolną, niepodległą Polskę. Powstanie Warszawskie było jedną z największych bitew II wojny światowej. Zamiarem powstańców było zdobycie i utrzymanie do momentu wkroczenia Armii Czerwonej strategicznych punktów w Warszawie. Niestety ze względu na słabe uzbrojenie plan nie został w pełni zrealizowany. Cywilna ludność Warszawy na wybuch powstania zareagowała bardzo pozytywnie, w oknach pojawiły się flagi biało-czerwone, zapanował entuzjazm. Szybko okazało się, że w wyniku zatrzymania ofensywy przez wojska sowieckie na rozkaz Stalina, powstańcy znaleźli się w ciężkim położeniu. Niemcy dysponowali lotnictwem oraz bronią pancerną co dawało im ogromną przewagę. Początkowo alianci zachodni mimo wezwań o pomoc ze strony rządu londyńskiego zachowali bierność. Po pięciu dniach premier Churchill podjął decyzję o zorganizowaniu zrzutów broni dla walczącej Warszawy. Jednak na skutek wysokich strat brytyjskich operacji tych zaprzestano. Odtąd zrzuty organizowano rzadko i tylko siłami polskich lotników. Ważną przeszkodą w regularnych zrzutach była odległość baz brytyjskich od Warszawy, aby to wyeliminować Churchill zwrócił się z prośbą do Stalina o udostępnienie lotnisk sowieckich dla samolotów angielskich. Stalin kategorycznie odmówił stwierdzając jednocześnie, że o żadnej awanturze warszawskiej nic nie wie. Natomiast Bolesław Bierut ręczył słowem honoru, że był w Warszawie 2 sierpnia i był tam całkowity spokój. Powstanie Warszawskie upadło 2 października 1944 r. po 63 dniach heroicznej walki AK. Zginęło około 18 tys. powstańców i ponad 150 tys. ludności cywilnej z czego znaczący odsetek to osoby zamordowane przez hitlerowców w masowych egzekucjach. Po kapitulacji Warszawy specjalne oddziały niemieckie na osobisty rozkaz Hitlera przystąpiły do burzenia miasta. Zniszczono ogółem 80% budynków. Stalin odmawiając udzielenia pomocy walczącej Warszawie kierował się wyłącznie względami politycznymi. Dążył do zainstalowania w Polsce zależnych od siebie komunistów polskich, przeszkodą w tych planach była Armia Krajowa. Dlatego też nakazał wstrzymać ofensywę swoich wojsk i pozwolił Niemcom na stłumienie tego heroicznego zrywu. Do dziś decyzja o wybuchu Powstania Warszawskiego budzi wiele kontrowersji. Powstały zarzuty, że była to niepotrzebna ofiara, choć pojawiają się też opinie historyków mówiące, iż warszawski zryw zapobiegł utworzeniu z Polski kolejnej republiki radzieckiej.

26 grudnia 1944 r. następcą gen. Bora-Komorowskiego został mianowany gen. Leopold Okulicki ps. Niedźwiadek. Sytuacja polityczna i militarna podziemia niepodległościowego pogarszała się z każdym miesiącem. Po wznowieniu ofensywy na froncie wschodnim 17 stycznia 1945 r. wojska radzieckie zajęły ruiny Warszawy. Pod koniec stycznia przekroczono przedwojenną granicę polsko-niemiecką. Wszędzie za Armią Czerwoną wkraczało NKWD i Urząd Bezpieczeństwa (UB). Rozpoczynały się aresztowania i wywózki na wschód. Centralne ośrodki państwa i wojska podziemnego działały w coraz większym rozproszeniu. Ujawnianie się AK nie miało sensu, gdyż powodowało aresztowania i deportacje. Dlatego też gen. Okulicki wydał 19 stycznia 1945 r. rozkaz rozwiązania AK. Rozkaz ten wykonano częściowo, a tysiące żołnierzy podziemnej armii zeszło do głębszej konspiracji.

Organizacja i działalność obwodu łomżyńskiego AK

Po załamaniu się kampanii wrześniowej w 1939 roku, na terenie powiatu łomżyńskiego samorzutnie rozpoczęły działalność konspiracyjną grupki żołnierzy z 33 pułku piechoty. Po utworzeniu struktur centralnych SZP został utworzony obszar Białystok, który składał się z okręgów: Białystok, Nowogródek i Polesie. Powiat łomżyński znalazł się w okręgu Białystok, który był zorganizowany następująco:

  • inspektorat I podlaski - obwód Wysokie Mazowieckie i Bielsk Podlaski,
  • inspektorat II mazowiecki - obwód Zambrów i Ostrołęka,
  • inspektorat III łomżyński - obwód Łomża i Grajewo,
  • inspektorat IV suwalski - obwód Suwałki i Augustów,
  • inspektorat V białostocki - obwód Białystok - miasto, Białystok - powiat i Sokółka,
  • inspektorat VI grodzieński - obwód Grodno - prawy Niemen i Grodno - lewy Niemen.

Pierwszym komendantem obwodu łomżyńskiego był por. Franciszek Skowronek z 42 pp. ps. Jacyna, który połączył w jedną całość drobne grupy z samorzutnych organizacji, w formalne oddziały ZWZ.

W marcu 1941 roku porucznik Franciszek Skowronek poległ w walce, komendantem obwodu został jego zastępca ppor. Jan Buczyński ps. Jacek.

W lipcu 1941 roku, komendantem obwodu łomżyńskiego ZWZ został mianowany por. rezerwy Stanisław Cieślewski ps. Lipiec, który pełnił obowiązki komendanta do końca okupacji.

Obwód wchodził w skład inspektoratu III (łomżyńskiego), którego inspektorem był kpt. Jan Tabortowski ps. Bruzda. Teren obwodu łomżyńskiego organizacyjnie był podzielony na pięć rejonów: I miasto Łomża, II Szczepankowo, III Kolno, IV Stawiski i V Wizna. W skład każdego rejonu wchodziły 3 - 4 placówki - gminy.

W terenie placówek organizowano plutony, jako terenowe oddziały. Z ludzi spalonych i ukrywających się organizowano oddziały partyzanckie, które do akcji występowały z ukrycia. Bazy oddziałów partyzanckich rozmieszczano przeważnie na bagnach nad rzeką Narwią. Główna baza mieściła się w rejonie Wizny, gdzie budowano specjalne baraki, w których kwaterował zastępca obwodu i d-ca partyzantów kpt. Lipiec.

Akcje 33pp.

W okresie hitlerowskiej okupacji oddziały partyzanckie terenowe 33 pp. przeprowadziły wiele udanych akcji - ważniejsze z nich to:

  • w październiku 1942 r. roku pluton 33 pp. pod dowództwem por. Lipca opanował Wiznę i uwolnił aresztowanych żołnierzy AK;
  • w styczniu 1943 r. pod dowództwem ppor. Żelaznego zorganizowano akcję na więzienie w Łomży, skąd uwolniono między innymi: inspektora kpt. Jana Tabortowskiego Bruzdę, dowódcę obwodu kpt. Stanisława Cieślewskiego Lipca;
  • w czerwcu 43 roku oddział partyzancki po dowództwem kpt. Lipca wziął do niewoli trzech podsekretarzy stanu Ministerstwa Rolnictwa III Rzeszy, których uwolniono w zamian za zwolnienie przez łomżyńskie gestapo 135 więźniów z organizacji;
  • w marcu 1944 r., pluton partyzancki 33 pp. pod dowództwem kpt. Stanisława Cieślewskiegio Lipca rozbił posterunek żandarmerii w Radziłowie;
  • w marcu 1944 roku, odział partyzancki 33 pp. pod dowództwem inspektora Jana Tabortowskiego Bruzdy na szosie Wizna - Łomża uwolnił kilkudziesięciu więźniów przewożonych przez odział SS na egzekucje;
  • w maju 1944 roku, odział partyzancki 33 pp. wykonał akcję zajmując posterunek żandarmerii w Zawadach,
  • w czerwcu 1944 roku, zmobilizowane oddziały partyzanckie II/33 pp. pod dowództwem kpt. Władysława Olszaka stoczyły bitwę z żandarmerią pod wsią Piastunowo w rejonie Kolna.
  • w czerwcu oddział partyzancki 33 pp. pod dowództwem Łabędzia stoczył bitwę z żandarmerią w rejonie Zabiele, gdzie odbito kilkudziesięciu aresztowanych;
  • w lipcu 1944 r. oddziały partyzanckie I/33 p.p. pod dowództwem kpt. Stanisława Cieślewskiego Lipca rozbiły tabor niemiecki na grobli w rejonie Strękowej Góry;
  • w lipcu oddziały partyzanckie III/33 pp. pod dowództwem kpt. Sokołowskiego stoczyły udaną bitwę z Wehrmachtem,
  • w sierpniu 1944 r. Batalion I/33 p.p. pod dowództwem kpt. Saka stoczył walkę na bagnach Kleczewo - Podosie z oddziałami Wehrmachtu, gdzie nieprzyjaciel poniósł duże starty - ponad 50 zabitych;
  • w sierpniu 1944 r. skoncentrowane oddziały partyzanckie w sile dwóch batalionów 33 pp. pod dowództwem inspektora mjr Bruzdy stoczyły nad Narwią zwycięską bitwę z cofającymi się oddziałami Wehrmachtu.

Działania związane z Burzą miały objąć cały obszar Białystok. Akcja trwała od początku lipca do końca sierpnia 1944 r. i prowadzona była - głównie ze względu na poważne braki uzbrojenia - w ograniczonym zakresie. Najbardziej ożywione działania przeciwko Niemcom prowadzono w tym okresie między innymi w Puszczy Augustowskiej i na Obszarze Czerwonego Bagna, gdzie na początku września 1944 r. doszło do jednej z największych bitew partyzanckich. Polacy współdziałali też często z jednostkami Armii Czerwonej. Żołnierze 33 pp. AK pod dowództwem mjr Jana Tabortowskiego Bruzdy przyczynili się do szybszego wyzwolenia Łomży.

Akcje antykomunistycznego podziemia

W naszym regionie podobnie jak w całym kraju po wkroczeniu wojsk sowieckich rozpoczęły się aresztowania, rozbrajanie i wywózki żołnierzy AK. Wobec tego jedynym sposobem na ocalenie życia było zejście do konspiracji, której struktury zaczynały ulegać przekształceniom. Po rozwiązaniu Armii Krajowej w styczniu 1945 r. uformowały się nowe organizacje skupiające byłych akowców, ludzi nie godzących się z komunistyczną rzeczywistością - NIE, Delegatura Sił Zbrojnych przekształcona 2 września 1945 w Zrzeszenie Wolność i Niezawisłość, Armia Krajowa Obywatelska (AKO). Do najbardziej spektakularnych wydarzeń związanych z podziemiem niepodległościowym operującym na naszym terenie należały:

  • 9 maj 1945 r. - w nocy z 8 na 9 maja dwustuosobowe zgrupowanie oddziałów AKO dowodzonych przez inspektora łomżyńskiego mjr Jana Tabortowskiego Bruzdę opanowało Grajewo. Rozbrojono posterunek milicji i zdobyto siedzibę Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego. Z aresztu uwolniono 64 więźniów. Zginął wartownik PUBP, który otworzył ogień do zbliżających się partyzantów oraz dwóch funkcjonariuszy NKWD z wojennej komendantury miasta. Zdemolowano pomieszczenia starostwa i urzędu skarbowego, zniszczono dokumentację. W drodze powrotnej rozbrojono posterunek w Szczuczynie oraz zlikwidowano sowiecki bunkier łączności specjalnej, załogę rozstrzelano,
  • 23 październik 1945 - połączone oddziały łomżyńskiego Pogotowia Akcji specjalnej NZW sierż. Michała Bierzyńskiego Sępa i sierż. Henryka Jastrzębskiego Zbycha (ok. 60 żołnierzy) urządziły zasadzkę na trasie Jedwabne - Przytuły na powracającą z akcji grupę operacyjną (KBW, UBP, MO), która wiozła aresztowanych mieszkańców kilku wsi. Została ona rozbita. W walce zginęło 10 funkcjonariuszy UBP i MO oraz żołnierzy KBW. Po stronie partyzantów strat nie było. Po rozbrojeniu wziętych do niewoli żołnierzy KBW zwolniono, a trzech funkcjonariuszy UBP rozstrzelano,
  • 18 luty 1946 - oddziały PAS - NZW Roli i Zbycha zaatakowały koło wsi Uśnik gm. Szczepankowo, pow. Łomża, jadącą na pacyfikację grupę operacyjną UBP - MO - KBW. Pięciu członków grupy operacyjnej zginęło, 30 żołnierzy poddało się. Po rozmundurowaniu zostali zwolnieni. Samochody ciężarowe spalono,
  • 1 kwietnia 1946 - nieudana próba opanowania Łomży przez oddziały pod dowództwem zastępcy Komendanta Okręgu NZW kpt. Bolesława Kozłowskiego Grota. Ostrzeżone o zasadzce, którą UB przygotowywało w mieście zgrupowanie NZW wycofało się bez walki,
  • 2 maja 1946 - o godz. 1 w nocy sześcioosobowy patrol z oddziału PAS Komendy Powiatu NZW Łomża Henryka Gawkowskiego Roli rozbroił pilnujących szpitala w Białymstoku wartowników i uprowadził rannego członka oddziału Roli, Cyganka (zginął kilka miesięcy później w walce z KBW),
  • 30 lipca 1946 - oddział PAS Zbycha z Komendy Powiatu NZW Łomża rozbił na stacji PKP w Śniadowie pow. Łomża grupę operacyjną MO (33 ludzi). W czasie walki zginęło dwóch milicjantów, jeden został ciężko ranny,
  • 3 kwietnia 1948 - aresztowano komendanta powiatu NZW Łomża - por. Henryka Jastrzębskiego Zbycha, dziesięć dni później powiesił się w celi WUBP w Białymstoku,
  • 29 września 1948 - patrol PAS NZW Stanisława Grabowskiego Wiarusa opanował Jedwabne, pow. Łomża. Rozbito sklep spółdzielczy, opanowano Zarząd Miasta oraz pocztę. Posterunek milicji został obstawiony przez partyzanckie patrole, więc milicja nie interweniowała. Wiarus zorganizował wiec, na którym wezwał mieszkańców do walki z rządem,
  • 3 grudnia 1949 - we wsi Zalesie, gm. Śniadowo, pow. Łomża zginął komendant Okręgu NZW por. Kazimierz Żebrowski Bąk. Wraz z jego śmiercią uległa likwidacji ostatnia w Polsce komenda okręgu NZW. W terenie pozostało kilka patroli, które ostatecznie zlikwidowano w 1952 r. Wszyscy ich członkowie (poza kilkoma wyjątkami) zginęli w walce z UB i KBW,
  • 17 kwietnia 1952 - w walce z grupą operacyjną zginął Hieronim Rogiński Róg - ostatni komendant powiatu NZW Kolno. Szef powiatowego PAS - u Stanisław Waszkiewicz Piskorz dostał się do niewoli,
  • 27 sierpnia 1952 - otoczony przez grupę operacyjną KBW we wsi Grądy Małe, pow. Łomża, zginął w czasie walki kpt. Stanisław Cieślewski Lipiec, były komendant obwodu ZWZ - AK Łomża, zastępca inspektora łomżyńskiego WiN Bruzdy. Wraz z nim w zabudowaniach Bronisława Chojnowskiego i Jarosława Modzelewskiego ukrywał się były zastępca komendanta obwodu WiN Łomża Józef Ramotowski Rawicz. Dostał się do niewoli. Skazano go na 7 lat więzienia. W trakcie walki zginęło także dwóch mieszkańców wsi Grądy, których funkcjonariusze UB używali jako tarczy ochronnej,
  • 25 sierpnia 1954 - w Przytułach, pow. Łomża w czasie akcji na posterunek milicji zginął dowodzący grupą mjr Jan Tabortowski Bruzda, były inspektor łomżyński WiN,
  • 30 września 1957 - we wsi Jeziorko pow. Łomża zginął, otoczony przez grupę operacyjną UB - MO, ostatni żołnierz łomżyńskiego podziemia ppor. Stanisław Marchewka Ryba, były szef samoobrony w łomżyńskim inspektoracie WiN, który przejął dowództwo grupy po śmierci mjr Bruzdy. Ukrywał się w bunkrze wykopanym pod stodołą jednego z gospodarzy. O zwycięstwie komunistów w Polsce przesądziło sfałszowane referendum i wybory. Uchwalona przez nowy już sejm 22 lutego 1947 r. ustawa o amnestii stanowiła ostateczny cios wymierzony w podziemie. Dowództwo organizacji niepodległościowych postanowiło zakończyć działalność. W województwie ujawniło się łącznie około 10 tysięcy członków konspiracji. Mimo ogłoszonej amnestii ujawniających się żołnierzy podziemia prześladował Urząd Bezpieczeństwa wyrzucając ich tym samym poza nawias społeczeństwa.

Rok 1952 to faktycznie koniec istnienia podziemia niepodległościowego na naszym terenie. Rozbito wówczas ostatnie, działające grupy: patrol Wiarusa (NZW Wysokie Mazowieckie), Roga - komendanta powiatu NZW Kolno, zabito zastępcę łomżyńskiego inspektora WiN kpt. Lipca. W 1954 r. podczas akcji na posterunek MO w Przytułach zginął mjr Bruzda inspektor obwodu łomżyńskiego. W następnych latach dobijano już tylko pojedyncze grupy. 30 września 1957 r. zabito ppor. Rybę z grupy Bruzdy, ukrywającego się w bunkrze koło Jeziorka, ostatniego z ukrywających się członków podziemia.

Franciszek Skowronek Jacyna, Jackowski

por. - ur. 17. IX. 1911 r. w Nowogrodzie koło Łomży. Po ukończeniu Szkoły Podchorążych otrzymał przydział jako oficer służby stałej, do 42 pp. w Białymstoku obejmując dowództwo plutonu. Był szkolony w Centrum Wyszkolenia Saperów, a tuż przed wybuchem II wojny światowej w dywersji pozafrontowej. Po zajęciu wschodnich terenów Rzeczypospolitej przez Sowietów działał na terenie powiatu łomżyńskiego, gdzie scala samorzutnie powstałe organizacje konspiracyjne. W styczniu 1941 r. po objęciu komendy Okręgu Białystok przez ppłk Władysława Liniarskiego grupa por. Skowronka weszła w skład ZWZ, a on sam został mianowany komendantem Obwodu Łomżyńskiego ZWZ. W marcu 1941 r. por. Franciszek Skowronek zginął w walce z oddziałami NKWD we wsi Krajewo Stare. Miejsce pochówku jest do dziś nieustalone. Rozkazem Komendy Głównej ZWZ nr 25/ BP z 11. XI. 1941 r. - por. Franciszek Skowronek został odznaczony pośmiertnie Orderem Virtuti Militari, Krzyżem Walecznych oraz awansowany do stopnia kapitana. Symboliczny grób kpt. Skowronka znajduje się na cmentarzu w Nowogrodzie.

Stanisław Cieślewski Lipiec

kpt. - ur. w 1907 r. w Bronowie, gm. Wizna, komendant Obwodu Łomża, zastępca inspektora łomżyńsko - grajewskiego AK - WiN mjr Bruzdy. W 1939 r. powołany do wojska, jako ppor. walczył w kampanii wrześniowej. Po powrocie do domu, już w październiku 1939 r. rozpoczął działalność konspiracyjną. W czerwcu 1941 r. aresztowany przez NKWD, więziony w Białymstoku. Po wkroczeniu Niemców wrócił i podjął pracę w konspiracji. Aresztowany przez Niemców 15. XI. 1942 r., zbiegł z łomżyńskiego więzienia i nadal pełnił dotychczasowe obowiązki. Zatrzymany w Białymstoku przez NKWD w listopadzie 1944 r., wywieziony do ZSRR. Wrócił do Polski pod zmienionym nazwiskiem. W 1947 r. ujawnił się. Po kilku próbach zmuszenia go przez UB do współpracy zaczął się ukrywać. Nawiązał kontakt z mjr Bruzdą i został jego zastępcą. Zginął 27. VIII. 1952 r. we wsi Grądy Małe, gm. Jedwabne, pow. Łomża w walce z grupą operacyjną UB - KBW. Odznaczony Srebrnym Krzyżem Zasługi z Mieczami, Virtuti Militari i dwukrotnie Krzyżem Walecznych.

Hieronim Leszek Łagoda Lak, Roch

kpt. - ur. w 1914 r. w Wielichowie. W 1939 r. był oficerem 53 pp. w Lesznie. Z 53 pp. uczestniczył w kampanii wrześniowej i trafił do niewoli niemieckiej. Uciekł z obozu jenieckiego na Węgry. Stamtąd przedostał się do Francji, potem w Brygadzie Strzelców Podhalańskich walczył pod Narwikiem. Po ewakuacji do Wielkiej Brytanii trafił do 1 Brygady Spadochronowej. Przeszkolony w dywersji. Zaprzysiężony 7. IV. 1942 r. Zrzucony jako cichociemny na teren okupowanej Polski we wrześniu 1942 r. Przydzielony do Okręgu AK Białystok jako komendant Inspektoratu Rejonowego Łomża, gdzie zorganizował kurs podchorążych i podoficerów. Aresztowany w wyniku zdrady pod nazwiskiem Jerzy Kowalski wraz z 18 słuchaczami Szkoły Podchorążych 18. II. 1944 r. na kolonii Kubra, gm. Przytuły. Po śledztwie w łomżyńskim gestapo, podczas którego został zmasakrowany, zaginął. Najprawdopodobniej został rozstrzelany na miejscu lub wywieziony do któregoś z obozów.

Jan Tabortowski Bruzda

mjr - ur. 1906 r. w Nowogródku. W 1930 r. ukończył Szkołę Artylerii w Toruniu. W kampanii wrześniowej dowodził pociągiem pancernym. W konspiracji od grudnia 1939 r. Aresztowany w listopadzie 1942 r. przez łomżyńskie gestapo uciekł z więzienia w Łomży. Od kwietnia 1944 r. inspektor łomżyński (obwody: Łomża i Grajewo). W akcji Burza dowodził 33 pp. AK; aresztowany przez kontrwywiad wojskowy sowieckiej 47 Armii we wrześniu 1944 r., po kilku dniach uciekł i ponownie objął funkcję szefa III inspektoratu. Organizator jednej z najgłośniejszych akcji białostockiego podziemia dwustuosobowe zgrupowanie oddziałów inspektoratu, 9. V. 1945 r. opanowało Grajewo. Uwolniono wówczas z aresztu PUBP członków konspiracji. Prowadził aktywną działalność, aż do ujawnienia w kwietniu 1947 r. Wyjechał do Warszawy, gdzie podjął pracę. Nękany przez funkcjonariuszy UB usiłujących zmusić go do współpracy, w 1949 r. wrócił w łomżyńskie, gdzie ukrywał się wraz z grupą dawnych podwładnych. Zginął w 1954 r. podczas akcji na posterunek MO w Przytułach, pow. Łomża. Odznaczony Krzyżem Walecznych, Virtuti Militari oraz Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami.

Gościmy

Odwiedza nas 39 gości oraz 0 użytkowników.

(c) 1998-2017 III Liceum Ogólnokształcące im. Żołnierzy Obwodu Łomżyńskiego AK w Łomży, ul. Senatorska 13, 18-400 Łomża, tel 86-216-6720