W walce o wolną Polskę. Obwód Łomżyński SZP - ZWZ - AK - AKO - WiN w latach 1939-1947

Drukuj
Poprawiono: poniedziałek, 08, lipiec 2013

W walce o wolną Polskę.
Obwód Łomżyński SZP - ZWZ - AK - AKO - WiN w latach 1939-1947

W 60. rocznicę powstania Armii Krajowej

Łomża, 14 lutego 2002 r.

Ale nie depczcie przeszłości ołtarzy,
Choć macie sami doskonalsze wznieść;
Na nich się jeszcze święty ogień żarzy
I miłość ludzka stoi tam na straży,
I wy winniście im cześć!

Adam Asnyk - Do młodych

Publikacja ta powstała, by służyć młodzieży jako inspiracja do poznawania najnowszej historii naszego regionu i ludzi, którzy tę historię tworzyli.

Autorzy

 

  • Wybór i opracowanie: dr Krzysztof Sychowicz
  • Współpraca merytoryczna: mgr Jerzy S. Cieślewski
  • Skład komputerowy: mgr Bogdan H. Bacławski

Wstęp

Podpisanie w nocy z 23 na 24 sierpnia 1939 roku paktu Ribbentrop-Mołotow otworzyło Hitlerowi drogę do rozpoczęcia 1 września wojny z Polską. Wykonując postanowienia paktu, 17 września 1939 r. także oddziały sowieckie zaatakowały broniącą się ostatkiem sił armię polską. Wobec takiego rozwoju wydarzeń losy wojny zostały przesądzone. W zawartym 28 września niemiecko-radzieckim układzie "o przyjaźni i granicach" m.in. skorygowano przebieg nowej linii granicznej. Za zrzeczenie się praw do Litwy Niemcy otrzymały ziemie polskie położone pomiędzy Wisłą, Sanem i Bugiem. Oba państwa zobowiązały się do niepodejmowania sprawy polskiej, którą uznały za "trwale rozwiązaną". W wyniku tych wydarzeń m. in. Łomża, Grajewo, Zambrów i Wysokie Mazowieckie znalazły się pod okupacją sowiecką.

Polacy pomimo poniesionych strat nie zrezygnowali z dalszej walki. Już w październiku 1939 r. powstały pierwsze organizacje konspiracyjne. Podobnie jak na pozostałych terenach państwa polskiego, okupowanych przez wojska niemieckie i sowieckie, początkowo próbowano tworzyć na ziemi łomżyńskiej zalążki organizacji Służba Zwycięstwu Polski. Utworzył ją 27 września 1939 r. w Warszawie gen. Michał Karaszewicz-Tokarzewski. Została ona wchłonięta przez powołany 13 listopada, decyzją naczelnego wodza i premiera gen. Władysława Sikorskiego Związek Walki Zbrojnej, który 14 lutego 1942 r. przekształcono w Armię Krajową. Na jej czele w okupowanym kraju stanął gen. Stefan Rowecki "Grot".

Od 1940 r. komendantem Okręgu Białostockiego ZWZ, najliczniejszej organizacji konspiracyjnej, był ppłk Władysław Liniarski "Mścisław". Armia Krajowa jako Wojsko Polskie w konspiracji przeprowadziła akcję scaleniową wchłaniając do września 1944 r. większość mniejszych grup konspiracyjnych. Poza wpływami dowództwa AK pozostała tylko część struktur Narodowych Sił Zbrojnych.

W Obwodzie Łomżyńskim pierwsze grupy oporu przeciwko okupantowi sowieckiemu organizowali: kpt. Władysław Olszak "Śmiały", por. zaw. Franciszek Skowronek "Franciszek", "Jackowski" i ppor. Stanisław Cieślewski "Lipiec". Ten ostatni w marcu 1941 roku z powodu śmierci "Jackowskiego" został wyznaczony na stanowisko komendanta obwodu.

Podobnie, jak na całym obszarze okupowanym przez ZSRR, tak i w rejonie łomżyńskim, podziemie niepodległościowe poniosło duże straty w wyniku akcji organizowanych przez NKWD. Niezwykle skutecznie kontrolowało ono nie tylko grupy konspiracyjne, ale także wszystkie dziedziny aktywności społecznej. Masowe aresztowania i deportacje ludności polskiej w głąb ZSRR uniemożliwiały rozwinięcie na szerszą skalę działalności podziemnej.

Sytuacja organizacji konspiracyjnych uległa zmianie, gdy 22 czerwca 1941 r. wojska niemieckie uderzyły na dotychczasowego swojego sojusznika - Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Bardzo szybko zajęły one całość ziem należących przed 1 września 1939 r. do II Rzeczypospolitej. Służby bezpieczeństwa nowego okupanta nie były tak skuteczne w działaniu jak sowieckie, w związku z czym nastąpił stopniowy rozwój podziemia niepodległościowego. Dzięki temu nastąpiła także reorganizacja i rozbudowa Łomżyńskiego Obwodu ZWZ.

Mająca miejsce w następnych latach zmiana sytuacji na frontach w Europie, Afryce i Azji oraz coraz wyraźniejszy konflikt ze Stalinem skłoniły polski rząd na emigracji do podjęcia decyzji o jawnym (otwartym) wystąpieniu przeciwko Niemcom. Nadano mu kryptonim "Burza". Istotnym elementem tej akcji było zamanifestowanie wobec wkraczających wojsk sowieckich przynależności zajmowanych ziem do państwa polskiego. Na Białostocczyźnie działania związane z "Burzą" miały objąć cały obszar regionu. Rozpoczęta na początku lipca akcja trwała do końca sierpnia 1944 r. i prowadzona była - głównie ze względu na poważne braki uzbrojenia - ograniczonymi siłami. Najbardziej ożywione działania przeciwko Niemcom miały miejsce w tym okresie między innymi na obszarze Czerwonego Bagna, gdzie we wrześniu doszło do jednej z największych bitew partyzanckich. Żołnierze AK, wsparci przez oddziały NSZ, ponieśli ciężkie straty w boju z niemiecką żandarmerią.

Wielokrotnie Polacy współdziałali też z jednostkami Armii Czerwonej. Przykładem tutaj mogą być żołnierze 33 pp. AK mjr. Jana Tabortowskiego "Bruzdy", którzy przyczynili się do szybszego zdobycia przez wojska sowieckie Łomży.

W tym czasie komuniści polscy i Stalin tworzyli nową rzeczywistość. W nocy z 31 grudnia na 1 stycznia 1944 r. została utworzona Krajowa Rada Narodowa, na czele której stanął funkcjonariusz NKWD Bolesław Bierut. Kolejnym krokiem w polityce faktów dokonanych było utworzenie w Moskwie 21 lipca 1944 r. Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. Dzięki zbrojnemu wsparciu Armii Czerwonej pełnię władzy na terenach wyzwalanych przejęli nie przedstawiciele rządu londyńskiego, ale członkowie Komitetu. Jednym z pierwszych posunięć nowej władzy było rozpoczęcie tworzenia sieci Urzędów Bezpieczeństwa Publicznego, do których wyłącznych zadań należało zwalczanie podziemia niepodległościowego. Strukturę tę uzupełniały posterunki Milicji Obywatelskiej, jednostki Wojska Polskiego oraz wojskowy wymiar sprawiedliwości. Doszło do pierwszych masowych mordów żołnierzy AK i NSZ - NOW.

W takich warunkach kapitulacja Niemiec, podpisana 8 maja 1945 r. nie stała się dla większości Polaków datą kończącą ich walkę o niepodległe państwo. Coraz powszechniejsze aresztowania ujawniających się członków podziemia, morderstwa i wywózki w głąb ZSRR umacniały ludzi w przekonaniu o konieczności dalszego oporu.

Komendant Okręgu AK Białystok ppłk "Mścisław" kontynuował dalszą walkę o niepodległość kraju. Wydał on wszystkim podległym mu żołnierzom rozkaz przejścia do konspiracji. Wobec braku łączności z Komendą Główną AK zmienił też w lutym 1945 r. nazwę Okręgu na Armię Krajową Obywatelską (AKO) i rozpoczął walkę z nowym okupantem.

2 września 1945 r. powołano do życia Zrzeszenie "Wolność i Niezawisłość", na czele którego stanął dotychczasowy szef Delegatury Sił Zbrojnych płk Jan Rzepecki "Prezes". Zgodnie z rozkazem również białostocki okręg AKO zmienił nazwę na WiN, zachowując dotychczasowe struktury.

Decydującym o ostatecznym zwycięstwie komunistów faktem było sfałszowanie w czerwcu 1946 r. wyników referendum i mających miejsce w styczniu następnego roku wyborów. W następstwie tego, uchwalona przez nowy już sejm 22 lutego 1947 r. ustawa o amnestii stanowiła ostateczny cios wymierzony w podziemie. W większości ujawnił wówczas swe struktury WiN, w poważnej części także Narodowe Zjednoczenie Wojskowe. Na terenie województwa białostockiego ujawniło się łącznie ok. 10 tys. członków konspiracji niepodległościowej.

Rok 1952 to faktyczny koniec podziemia. Rozbito wówczas ostatnie, działające jeszcze na terenie województwa nieliczne grupki partyzantów m. in. patrol Kazimierza Kamieńskiego "Huzara" (były AK-WiN), zabito zastępcę łomżyńskiego inspektora WiN kpt. Stanisława Cieślewskiego "Lipca". Wspomnieć tutaj należy jeszcze o śmierci byłego inspektora łomżyńskiego AK-WiN mjr. Jana Tabortowskiego "Bruzdy" w 1954 r. W następnych latach "dobijano" już tylko pojedyncze ogniska oporu.

Nadszedł już najwyższy czas, aby docenić stawiany w latach 1939 - 1944 obu okupantom (sowieckiemu i niemieckiemu) oraz narzuconej siłą w 1944 r. komunistycznej władzy opór. Działalność Armii Krajowej i podziemia poakowskiego w zachodniej części województwa białostockiego bez wątpienia zasługuje na lepsze poznanie. Nie wolno też nam zapomnieć o tych, którzy oddali życie w walce o wolną i niezależną Polskę.

Gościmy

Odwiedza nas 19 gości oraz 0 użytkowników.

(c) 1998-2017 III Liceum Ogólnokształcące im. Żołnierzy Obwodu Łomżyńskiego AK w Łomży, ul. Senatorska 13, 18-400 Łomża, tel 86-216-6720